Qətiyyət haqqında

Giriş

Bu yazının məqsədi mövzuları sürətli dərk etmək və anlamaq üçün istifadə etdiyim düşünmə texnikalarını sizinlə bölüşməkdir. Yazı oxucuya sadəcə fikir yox, öyrədən, mərhələli və sistemli bilik təqdim edir.

Tez tez “Necə bu qədər şey öyrənə bilmisən?”, “Necə sürətli qavrayırsan?”, Nə qısa zamanda öyrəndin? sualları verilir.

Uşaqlıqdan bəri müxtəlif elm və məişət sahələri ilə ilk tanışlığım zamanı mürəkkəb detallar içində itib-batmaq əvəzinə, mövzunun əsasını tutmağa çalışmışam. Bu yanaşma mənə hər hansı bir ixtisas və ya sahə üzrə bilikləri qısa müddətdə dərk edib praktik icraya başlamağa imkan verib. Nəticədə isə özümü tanıdığım qədəri ilə müxtəlif sahələr üzrə dünya görüşü formalaşıb.

Bəs bu proses necə işləyir?

Sürətli dərk etmənin əsas prinsipi.

Sürətli anlama məlumatı çox oxumaqla və ya məruz qalmaqla yox, düzgün sualları düzgün ardıcıllıqla verməklə mümkündür. Mənim üçün dərk prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir.

1. “Bu nədir?” sualı,

2. “Necə işləyir?” və ya “Necə yaranır?”,

3. Əvvəlki oxşar anlayışlarla əlaqələndirmə, bənzətmə.

Mərhələ 1. Bu nədir?

Hər hansı bir mövzu ilə ilk dəfə qarşılaşdıqda, bütün mürəkkəblikləri, terminləri və istisnaları kənara qoyulur. Qısa və lokanik cavab yaradılır. Cavabın əhatəli, geniş və aydın olmasına ehtiyac yoxdur.

Misal: Cazibə qüvvəsi nədir? Cavab: Hər bir şey bir birini çəkir. Topu atırıq yer onu özünə çəkir.

Mərhələ 2. Bu necə işləyir və ya yaranır?

Mövzunun nə olduğunu anladıqdan sonra ikinci addım onun mexanizmini dərk etməkdir.

Burada verilən əsas suallar:

• Bu necə işləyir?

• Hansı addımlarla yaranır?

• Daxilində hansı əsas elementlər var?

Bu mərhələdə detal artır, amma hələ də məqsəd tam əzbərləmək yox, səbəb-nəticə əlaqəsini görməkdir.

Əgər mexanizmi izah edə bilirsənsə, mövzu artıq passiv məlumat deyil, aktiv biliyə çevrilir.

Misal: Cisimlərin kütləsi və məsafəsi bu qüvvəyə təsir edir. Daha böyük cisim, daha çox cazibə qüvvəsi deməkdir. Təsir baxımından həcmi və kütləsi daha çox olan cism məsafə yaxınlaşdıqca balaca cism üzərində daha çox çəkim gücünə malik olur. Ayda cisimlər yerdəkindən daha yüngül olur, çünki Ayın kütləsi daha kiçikdir. Yəni, gravitasiya deməkdir ki, bütün cisimlər bir-birini çəkir və bu qüvvə kütlə ilə artır.

Mərhələ 3. Əvvəlki oxşar anlayışlarla əlaqələndirmə, bənzətmə.

İnsan beyni yeni məlumatı tamamilə sıfırdan öyrənmir. O, yeni anlayışı artıq bildiyi bir şeylə əlaqələndirərək yadda saxlayır.

Bu səbəbdən özümə mütləq bu sualı verirəm:

Bu, mənim əvvəldən bildiyim nəyə bənzəyir?

Bu mərhələ anlayışı zehində möhkəmləndirir və unutma riskini azaldır.

Misal: Cazibə qüvvəsi bir növ iki maqnitin bir birini çəkməsi kimidir məsafə uzaqlaşanda təsir azalır. Sadəcə bu kütlələr arasında fərq olduqda meydana gəlir.

Nəticə

Sürətli dərk xüsusi istedad deyil, təkrarlanan düşünmə vərdişidir. Düzgün suallar, düzgün ardıcıllıq və sadələşdirmə bacarığı ilə istənilən mövzu qısa müddətdə anlaşılan hala gətirilə bilər.

Bu yanaşma mənə müxtəlif sahələrdə rahat hərəkət etmək, yeni bilikləri qorxmadan öyrənmək və onları praktikaya çevirmək imkanı verib.

Əgər bir mövzunu anlamaq çətin gəlirsə, problem çox vaxt mövzuda yox, yanaşmadadır.

Giriş

Bu məqalənin məqsədi İslam fəlsəfəsində mühüm yer tutan, lakin müasir dövrdə ya dar dini çərçivəyə sıxışdırılan, ya da fəlsəfi məzmunu zəiflədilən bəzi anlayışların, xüsusilə təvəkkül, murəqəbə, muhasəbə və zikrin dərin idraki və etik mahiyyətini yenidən ortaya qoymaqdır. Məqsəd bu terminləri sadəcə mənəvi təcrübə kateqoriyası kimi deyil, insan şüurunun strukturunu və daxili idarəetmə mexanizmini izah edən konseptual sistem kimi təqdim etməkdir. Bu yazıda anlayış əvvəlcə mənaca açılır, sonra fəlsəfi çərçivəsi göstərilir, ardınca isə onun insanın daxili həyatındakı funksiyası izah olunur.

Təvəkkül - fəaliyyətlə etimadın vəhdəti

Təvəkkül çox zaman yanlış olaraq taleyə boyun əymək kimi təqdim edilir. Halbuki İslam fəlsəfəsində təvəkkül hərəkətsizlik deyil, fəaliyyət içində etimaddır. İnsan səbəblər aləmində maksimum məsuliyyətlə çalışır, lakin nəticənin tam nəzarətini özünə aid etmir. İbn Sina kainatı səbəb-nəticə qanunları ilə işləyən rasional sistem kimi izah edirdi. Bu sistemdə insan iradə sahibidir və seçim etmə qabiliyyətinə malikdir. Təvəkkül bu iradənin inkarı deyil, onun sərhədlərini qəbul etməkdir. Əbu Həmid əl-Qəzali isə təvəkkülü qəlbin Allaha arxayınlığı kimi şərh edird. Zahirdə (görünən) tədbir, batində (görünməyən) etibar.

Beləliklə, təvəkkül insanın psixoloji balansını qoruyan anlayışdır. O, nəticə qorxusunu azaldır və insanı prosesə fokuslaşdırır. Bu isə daxili sabitlik və etik təmkin yaradır.

Murəqəbə - şüurun özünə yönəlməsi

Murəqəbə insanın öz düşüncəsini və niyyətini müşahidə etməsidir. Bu anlayış insan şüurunun reflektiv qabiliyyətini ifadə edir. İnsan yalnız düşünən varlıq deyil, eyni zamanda düşündüyünü müşahidə edə bilən varlıqdır.

Şihabəddin Sührəvərdi insanı “nur” metaforası ilə təsvir edirdi. Nur həm ətrafı işıqlandırır, həm də özünü. Murəqəbə bu özünü işıqlandırma halıdır.

Bu anlayış göstərir ki, etik davranış yalnız qanun və ya sosial norma ilə deyil, daxili nəzarət mexanizmi ilə mümkündür. İnsan niyyətini yoxlamadıqca davranışının dəyərini dərk edə bilməz. Murəqəbə insanı avtomatik reaksiyalardan şüurlu qərarlara doğru aparır.

Muhasəbə - daxili hesabat mədəniyyəti

Murəqəbə davamlı müşahidədirsə, muhasəbə hesabatdır. İnsan öz hərəkətlərini və niyyətlərini qiymətləndirir, səhvlərini tanıyır və düzəliş edir. Əl-Qəzali insanın hər gün öz qəlbi ilə “hesablaşmasını” mənəvi inkişafın əsas şərti sayırdı. Bu anlayışın fəlsəfi dəyəri ondadır ki, o, etik məsuliyyəti xarici nəzarətdən daxili vicdana keçirir.

Muhasəbə insanın daxili idarəetmə sistemidir. O, özünü tənzimləmə qabiliyyəti yaradır və davranışın davamlı təkmilləşməsini təmin edir.

Zikr - diqqətin mərkəzləşdirilməsi

Zikr çox vaxt yalnız dini təkrar kimi başa düşülür. Halbuki onun fəlsəfi mahiyyəti şüurun parçalanmasının qarşısını almaqdır. İnsan zehninin dağınıqlığı onun qərarlarının da qeyri-sabit olmasına səbəb olur.

Zikr diqqəti vahid istiqamətə yönəldir və insanın daxili mərkəzini qoruyur. Bu, ontoloji bağlılığın şüurlu şəkildə saxlanılmasıdır – insanın öz mənşəyini və məqsədini unutmasının qarşısını alan bir mexanizmdir. Beləliklə, zikr yalnız ibadət deyil, diqqət intizamıdır.

Nəticə

İslam fəlsəfəsində təvəkkül, murəqəbə, muhasəbə və zikr anlayışları bir-birindən ayrı deyil, onlar vahid daxili sistemin elementləridir. Təvəkkül iradəni tarazlayır, murəqəbə şüuru oyadır, muhasəbə davranışı təmizləyir, zikr isə diqqəti qoruyur. Bu anlayışlar unudulduqda insanın daxili həyatı səthiləşir və etik mexanizmi zəifləyir. Yenidən fəlsəfi kontekstdə düşünülməsi isə insanın həm fərdi, həm də ictimai həyatında daha şüurlu və məsuliyyətli model yarada bilər.

Giriş

Bu yazının məqsədi analitik düşüncənin necə yarandığını və necə işlədiyini sadə dillə izah etməkdir. Analitika, məlumatları, hadisələri və onların arasındakı əlaqələri sistemli şəkildə araşdırıb mənalandırmaqdır. Beyin bir şeyi mənalandırmağa başlayan kimi, analiz də başlamış olur. Analiz prosesi, məlumatı hissələrə ayırıb sonra bütöv şəkildə anlamağı əhatə edir. Bütövü anlamaq isə analizin son nöqtəsidir. Bəs beyin bunu necə edir?

Beyində Analiz Necə Baş Verir?

Beyin məlumatı mənalandırmaq üçün onu dörd addımda işləyir:

1. Məntiqi qruplaşdırma

2. Alqoritmik əlaqə axtarışı

3. Hipotez qurma

4. Tənqidi yanaşma

5. Gəlin hər birinə ayrıca baxaq.

1. Məntiqi Qruplaşdırma

Beyin məlumatı anlamaq üçün avtomatik olaraq onu üç növə görə hissələrə ayırır:

• Fiziki: Maddi olan hər şey (məsələn: coğrafi yerlər, texnika, əşyalar).

• Zaman: Zaman dilimləri (məsələn: ay, rüb, il, əsr).

• Səlahiyyətləndirmə: Şəxsi məntiqə görə təbəqələrə ayırma (məsələn: vəzifələr, önəmlilik sırası).

Misal: Bir məktəbi təhlil edərkən, fiziki qruplaşdırma (sinif otaqları, idman zalı), zaman qruplaşdırması (dərs saatları, tətil günləri) və səlahiyyətləndirmə (direktor, müəllim, şagird) edə bilərsiniz.

2. Alqoritmik Əlaqə Axtarışı

Beyin hissələrə ayrılmış məlumat arasında əlaqə axtarır. O, özünə bu sualları verir: Nə? Necə? Niyə? Nə vaxt? Harada? Nə üçün? Beyin bu əlaqələri üç cür görə bilər:

• Xətti: Sadəcə "bu nədir?" sualına cavab tapmaq. Məsələn: "Maşın yolda gedir." Bu, düz bir hərəkətdir.

• Budaqlanan: Şərtlərə görə dəyişən hərəkətlər. Məsələn: "İşıqfor yaşıl yanırsa, maşın gedər; qırmızı yanırsa, dayanar."

• Dövri: Təkrarlanan hərəkətlər. Məsələn: "Metroya hər 5 dəqiqədən bir qatar gəlir."

3. Hipotez Qurma

Beyin məlumatı mənalandırmaq üçün fərziyyələr (hipotezlər) irəli sürür. Bu, iki yolla olur:

• Əlaqələndirmə: "Bu hadisə digəri ilə əlaqəli ola bilərmi?" Məsələn: "Böyük bir insan içəri girdi, hamı ayağa qalxdı. Deməli, bu, hörmət əlamətidir." 

• Sintez (Birləşdirmə): "Bu hissə daha böyük bir bütövün parçası ola bilərmi?" Məsələn: "Yerdə bir maşın nömrəsi tapdım. Bu, yaxınlarda buradan keçən bir maşından düşmüş ola bilər."

4. Tənqidi Yanaşma

Bu, ən vacib addımdır. Beyin öz ilkin fikirlərini tənqid edir. Çünki ilk mənalandırma səhv ola bilər. Beyin deyir: "Bəlkə də başqa cür düşünməliyəm?"

Misal: İş görüşünə 20 dəqiqə gecikən biri üçün ilkin fikir "Bu, məsuliyyətsiz biridir" ola bilər. Lakin tənqidi yanaşma deyir: "Bəlkə də onun başına gözlənilməz bir hadisə gəlib (trafik, xəstəlik və s.)".

Nəticə

Qısacası, insan məlumatı öz yanaşması ilə mənalandırıb formalaşdırdıqda, o məlumat bilgiyə çevrilir.

Bu prosesi belə ifadə etmək olar:

İnformasiya → Mənalandırma → Formalaşdırılmış informasiya = Bilgi

Növbəti yazılarda beyin analiz bacarıqlarını necə gücləndirmək, biznesdə, elmdə və sosial həyatda analiz növlərini necə tətbiq etmək barədə danışacağam.